Хардьай

Бу дьыл — О5ус сыла. Ол иhин Егор Иванович Петров о5ус туhунан кэпсээн «Сказочное время» диэн курэхпитигэр булан ыытта. Аа5ын, сэргээн, тар5атын. 

Сарсыардаттан тыраахтар тыаһын иһиллиибин, хаһан көһөрбүтүн кэтэһэбин. Дьэ кэмниэ кэнэҕэс тыас иһилиннэҕинэ, долгуйан, тыынарыҥ тохтуурга дылы гынар. Сүүрэн киирэн дьоҥҥор биллэрэ охсоҕун. Ол курдук Алыҥах диэн сайылыкка көһөн таҕыстыбыт. Бастаан тиийэн малааһын, алаадьы. Ыанньыксыттар холуочуйан, ырыа-тойук бөҕө.
Уолаттар, биһиги, сайылык таһынааҕы күөллэри кэрийэ кустуу барабыт. Саҥа доҕоттор, хаһан да көрбөтөх саҥа сирдэрим. От-мас көҕөрөр, күөрэгэй ыллыыр, кэҕэ кыыл тохтообокко чоргуйар, тулаҥ араас өҥнөөх сибэккинэн киэркэйэр, күөллэргэ кус саҥата айманар ̶ бу барыта ураты турукка киллэрэн, киһи утуйар уутун да умнар. Сайылыкка туох барыта көҥүл, биир да учуутал суох. Эйигин ким да үүйэ-хаайа туппат: тугу баҕарар туой, баҕар, үҥкүрүй-күөлэһий, баҕар, улахан уолаттары кытта кустуу бар (ол баран үксүгэр, аҕам этэрин курдук, «ыт өлүүтүн өлөн», сылайан аҕай кэлэбин), баҕар, түүнү быһа лапта оонньоо ̶ барыта бэйэҥ көҥүлүҥ. Арай биир куһаҕаннаах ̶ сарсыарда эрдэ туран ийэбэр көмөлөһүөхтээхпин.
Мин убайым Сэмэн оҕо эрдэҕинээҕи хос аата Амах. Амах диэтэххэ, өһүргэнэн өлөөрү гынар. Амах диэн туох тыл эбитэ буолла, баччааҥҥа диэри билбэккэ сылдьабын. Сэмэн оҕустар харсыһыыларын олус сөбүлүүр, ону сатаан тэрийэр даҕаны. Хойут бэйэтэ этэрин курдук, өйө аһыллар этэ.

Алыҥахха биир хап-хара дьүһүннээх, уһун баҕайы систээх олус харсыһыык Хардьай диэн атыыр оҕус баара. Олус күүстээх көрүҥнээх, ɵссө олус сылбырҕа, чугаһынан кинини кыайар оҕус суох. Сэмэн дьаһалынан Өндөйөр диэн сэттэ биэрэстэлээх сиртэн туора муостаах атыыр оҕуһу элбэх буолан нэһиилэ үүрэн аҕаллыбыт. Оҕуспут боруода, биһиги Хардьайбыт иккитин саҕа. Оҕуспут ынахтары көрөн, хаамыытын түргэтэттэ, мөҥүрээн, кэлбитин биллэрдэ. Ол мөҥүрээбитэ сири кырсынан тарҕанан, күүтүллүбэтэх ыалдьыт эмискэ кэлбитин биллэрэр суостаах сонун буолан тиийбитин Хардьайбыт кулгааҕын таһынан иһиттэ быһыылаах. Хотон кэтэҕин диэкиттэн оҕус айаатаабыта иһилиннэ. Ити аата өстөөҕүн көрбөккө да сылдьан, харсарга бэлэмин биллэрдэ. Мөҥүрүү-мөҥүрүү утары кэллэ, ол иһэн түптэ күлүн үрдүгэр ыһынна. Сып-сытыы муостарынан сири тоҕута анньыталаата. Хааннааҕынан көрөн, хаһан да урут көрбөтөх оҕуһун бу дойдуттан үүрэргэ сананна.

Аллара сылдьар кутталланан, биһиги хотон үрдүгэр биирдэ баар буола түстүбүт. Сэмэммит сирэйэ-хараҕа турбута сүрдээх, омуннаан эттэххэ, бэйэтэ харса барыах курдук. Мин испэр Амаҕы мөҕөбүн: «Аата, сүгүн сылдьыбакка, Хардьайы өлөртөрөөрү гынна. Дьэ ол-бу буоллаҕына, эйигин ыанньыксыттар кэһэтиэхтэрэ».

Өр-ɵтөр буолбата, оҕустар буор бөҕөнү туйахтарынан батарыта хаһан, бэйэ-бэйэлэригэр чугаһаатылар. Биһиги Хардьай туһугар сүрэхтиин-дууһалыын ыалдьабыт. Хардьай анараа оҕуска ойоҕоһунан буолла, кыра кэмҥэ оннук хамсаабакка күрдьүөтэһэн турдулар, дьэ, ол кэнниттэн саҕаланна ээ!.. Бу оҕустарга айылҕа сокуона ̶ ким күүстээх олоҕу салгыыр, мөлтөх туоруур. Анараа оҕус улахан буолан мөдөөт, ол да буоллар кыра оҕуһу сэнээтэ быһыылаах, урут түстэ. Хардьай хайа икки ардыгар эргийэ охсубута буолла, муоһунан тоһуйа көрүстэ. Дьонум күнү быһа кумаарга сиэтэн, үүрэн аҕалбыт үлэлэрин түмүгэ таах хаалбатаҕыттан үөрэн, өрө эккирии түстүлэр. Биһиэхэ босхо киинэ саҕаланна. Арай мин соччо үөрбэппин.

Сайылыкка хантан киинэ кэлиэй, чүмэчинэн олорор дьоҥҥо. Бастакы омунугар боруода оҕус Хардьайы отучча миэтэрэни быһа супту анньан, ыйааһынынан хотон кимэн истэ.

Хардьай, икки тутаахтаах мас эрбиитин курдук имиллэҥнээн, чугуйан иһэр. Мин Хардьайы аһынан, икки харахпыттан иэдэһим устун хараҕым уута субурус гынна. Кэм да убайбын Амаҕы үөҕэбин. Ийэбит тугу эмэ соруйдаҕына, сүрэҕэлдьээн бөҕө буолааччы. Бүгүн Амахпыт адьас атын, баҕарбыт баҕата туолан, харыс үрдээн турар. Хардьайбыт хотторуо эҥин диэн санаа киирбэт быһыылаах. Оттон мин бу иэдээнтэн хараҕым уутун ырбаахым сиэҕинэн соттобун. Хардьай, хата, өһөс, кэннинэн чугуйар, ол гынан баран бэринэн куотар санаа киирбэтэ. Хата, уруккуттан харса үөрэммит буолан, биир түгэҥҥэ халбарыс гынан аһаран биэрэн, анараа оҕуһу, аһары түһэн истэҕинэ, ойоҕоско сытыы муостарынан батары түстэ. Кэлии оҕуспут харса үөрүйэҕэ суоҕа билиннэ, кэтит ойоҕоһо түллэх гынна, ыарыытыттан куһаҕан баҕайытык орулаата. Хата, нэһиилэ өрүһүнэн, куотар аакка барда. Биһиги үөрүүбүтүттэн өрө көтө түстүбүт. Хата, дьол быатыгар, ол оҕус туох да буолбата, кэлбит сирин диэки куотан өкчөрөҥнүү турда. Кэнниттэн кыратык эккирэтэ түһэн баран, Хардьай айаатаан, кыайыы кынаттанан төннүбүтэ. Хардьай кыайыыта биһиэхэ, оҕолорго, хаһан да умнуллубат хорсун быһыы этэ.
Убайбын Сэмэни бырастыы гынан, синньигэс биилиттэн кууһан ылбыппын өйдүүбүн.

Алтан, Алыҥах. 1964 с.

Посмотреть все рассказы можно ТУТ.